..

Ο Σεπτέμβριος στην λαογραφία

Βρισκόμαστε στον ένατο μήνα του χρόνου. Ωστόσο, την εποχή που το ρωμαϊκό έτος άρχιζε τον Μάρτη , ο Σεπτέμβριος κατείχε την έβδομη θέση στην σειρά των μηνών , όπως δείχνει και το όνομά του. (Septem στα λατινικά σημαίνει επτά.) Όταν πρώτος μήνας καθιερώθηκε από τον Νουμά Πομπίλιο ο Γενάρης , τότε ο Σεπτέμβρης έγινε ένατος .




www.newwinesofgreece.com
 

Η 1η Σεπτέμβρη ήταν κι αυτή για τους Ρωμαίους ένα είδος πρωτοχρονιάς. Την ονόμαζαν indictio (ινδικτιώνα), που σημαίνει κατανομή φόρων ("επινέμηση"), επειδή τον μήνα Σεπτέμβριο είχαν συγκεντρωθεί πια όλα τα εισοδήματα, και το κράτος τότε όριζε στον κάθε νοικοκύρη τι φόρο πρέπει να πληρώσει από την παραγωγή του. 'Ηταν, σαν να λέμε, ένα είδος αρχής του οικονομικού έτους. 

Η συνήθεια αυτή διατηρήθηκε και στους Βυζαντινούς, που το 313 μ.Χ. καθιέρωσαν την 1η Σεπτεμβρίου ως αρχή του εκκλησιαστικού έτους. Για τον αγροτικό πληθυσμό, με την 1η Σεπτεμβρίου αρχίζει το γεωργικό έτος, αφού τότε ξεκινούν όλες οι προετοιμασίες για το όργωμα και τη σπορά, που είναι η αρχή μιας μακριάς σειράς εργασιών στην ύπαιθρο. Στην ουσία, λοιπόν, ο λαός μας γιορτάζει τρεις πρωτοχρονιές, πράγμα που φαίνεται μέσα απ' τις δοξασίες και τα έθιμά του.
   
Η αριθμητική σειρά του μήνα δεν παίζει, όπως δείχνουν τα πράγματα, κανέναν σπουδαίο ρόλο στην ψυχολογία του λαού μας. Αυτό ταίριαζε περισσότερο στους Ρωμαίους, που αγαπούσαν υπερβολικά την τάξη και την σειρά. Ακόμη και στα παιδιά τους έδιναν αριθμητικά ονόματα, όπως Οκτάβιος (απ' το οκτώ), Σεπτέμβριος (απ' το επτά), Σίξτος (απ' το έξι) κ.ο.κ.




http://maxitis.gr
 

Για τους Έλληνες σημασία έχει ποιες είναι οι πιο σημαντικές ασχολίες και οι μεγαλύτερες γιορτές του μήνα. Τον λένε λοιπόν (τον λέγανε, κυρίως πιο παλιά) Τ ρ υ γ η τ ή   ή  Τ ρ υ γ ο μ η ν ά   ή  Π ε τ μ ε ζ ά  (Ήπειρος), επειδή τότε ο τρύγος βρίσκεται στις φούριες του, τον λένε και μήνα του   Σ τ α υ ρ ο ύ   ή  Σ τ α υ ρ ί τ η, επειδή αυτόν τον μήνα γιορτάζεται η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. 

Στην Κωνσταντινούπολη, στα χρόνια του Βυζαντίου, στα τέλη Αυγούστου γινόταν κάποια τελετή στην οποίαν έπαιρνε μέρος ο αυτοκράτορας, μαζί με την αυλή του, και ο πατριάρχης. Ο τελευταίος ευλογούσε τα σταφύλια και ύστερα ο αυτοκράτορας τα δοκίμαζε και μοίραζε μετά με τη σειρά σε όλους τους αυλικούς από ένα τσαμπί, ενώ ο λαός τριγύρω ζητωκραύγαζε και φώναζε διάφορες ευχές.




lolanaenaallo.blogspot.gr
 

Μέσα στις γενικές συνήθειες του Σεπτέμβρη δεν πρέπει να παραλείψουμε μια καθαρά αστική συνήθεια, που ήταν πολύ χαρακτηριστική. Οι Πειραιώτες και οι Αθηναίοι που δεν είχαν ιδιόκτητα σπίτια και έμεναν με ενοίκιο, μόλις γύριζαν από την εξοχή και από τις καλοκαιρινές διακοπές τους, συνηθιζόταν να ψάχνουν να αλλάζουν σπίτι. Έβλεπες, λοιπόν, στους δρόμους ένα ασταμάτητο πήγαιν'-έλα από κάρα, σούστες και καρότσια γεμάτα από τα υπάρχοντα των νοικοκυραίων που μετακόμιζαν.
    
Μετά τον πόλεμο του '40 η συνήθεια αυτή κάπως περιορίστηκε, αφού οι μετακομίσεις ήταν δύσκολες και δαπανηρές, αλλά και επειδή καθιερώθηκε ο θεσμός του ενοικιοστασίου, που προστάτευε τους νοικάρηδες σε σχέση με παλαιότερα.
 

Την Πρωτοσεπτεμπριά οι αγρότες "καλούσαν", με διάφορους τρόπους και τεχνικές που θυμίζουν αρχαία θεσμοφόρια, το "πνεύμα της βλαστήσεως". Ο σπόρος που ήταν προορισμένος για την σπορά στελνόταν στην εκκλησία για να ευλογηθεί. Στην Κω κρεμούσαν στο εικονοστάσι το σύμβολο της "Αρχιχρονιάς": μια αρμαθιά από ρόδι, σταφύλι, κυδώνι, σκόρδο και φύλλο από τον πλάτανο του Ιπποκράτη.
 

«Η πρώτη ημέρα του (Σεπτέμβρη) Τρυγητή χαιρετιζόταν στη Θράκη κ.α. διά τυμπάνων και ασμάτων. Οι ληνοί συνοδεύονταν δι' ομάδων ορχουμένων και αδόντων... Την νύχτα παρέες προσωπιδοφόρων εν τυμπάνοις και αλαλαγμοίς τρέχουν στους δρόμους...». Τα δρώμενα αυτά θυμίζουν αρχαία Οσχοφόρια στα οποία νέοι φορώντας στεφάνια από κλαδιά αμπέλου (όσχους) ξεκινούσαν από τον ναό του Διονύσου πηγαίνοντας προς τους αμπελώνες και τα πατητήρια.



www.sansimera.gr
 

ΓΙΟΡΤΕΣ

Του Αγίου Μάμαντος (2 Σεπτεμβρίου): Είναι άγιος βοσκός. Γίνονται θυσίες αμνών στα ξωκλήσια του. «... Προσέχοντας το αίμα να τρέξει μες στ' αυλάκι το νερό, που βγαίνει κάτω από το ιερό της εκκλησίας». (Σκύρος)

Το Γενέθλιον της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου): Της Παναγίας της Αποσοδειάς (Αιτωλία), της Καρυδούς (Καστοριά).

Της Υψώσεως του Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου): Την ημέρα αυτή κηδεύουν και θρηνούν στην Αίγινα, με μιμική παράσταση και με αποχαιρετιστήριο ύμνο, τον Διόνυσο - Λειδινό, τραγουδώντας του: «Φεύγεις, πάεις, Λειδινέ μου,/ τσ' εμάς αφήνεις κρύους,/ πεινασμένους, διψασμένους/ τσ' όχι λίγο μαραμένους/ Λειδινέ μου, Λειδινέ μου!/ Πάλι θα 'ρθης Λειδινέ μου,/ με του Μάρτη τις δροσιές,/ με τ' Απρίλη τα λουλούδια/ τσαι του Μάη τις δουλειές/ Λειδινέ μου, Λειδινέ μου» [Π. Ηρειώτη, Λαογρ. Η (1921), σ. 289]  

23 Σεπτεμβρίου: Σύλληψις του Ιωάννου του Προδρόμου



ΕΘΙΜΑ-ΠΡΟΛΗΨΕΙΣ
              
1η Σεπτεμβρίου (γιορτή του αγίου Συμεών του Στυλίτη):
Οι έγκυοι γυναίκες απείχαν από κάθε εργασία, για να μην γεννηθεί το παιδί τους με το σημάδι του αγίου (Συμεών/ σημαδεύω). Την ίδια μέρα γιορταζόταν η «Αρχιχρονιά», ένα έθιμο, κατάλοιπο των βυζαντινών χρόνων, καθώς οι βυζαντινοί τον είχαν ως πρώτον μήνα του επίσημου ημερολογίου.
                
I. Στη Χώρα της Κω, το βράδυ της 31ης Αυγούστου αστρονομούν, όπως λένε, δηλ. αφήνουν κάτω από τα άστρα ένα μεγάλο καρπούζι με πολλά σπόρια, ένα ρόδι, μια σκελίδα σκόρδο, ένα κυδώνι, ένα φύλλο από τον «πλάτανο του Ιπποκράτη» κι ένα τσαμπί σταφύλι. Το πρωί της «Αρχιχρονιάς» γυναίκες και παιδιά σηκώνονταν πριν βγει ο ήλιος και κατεβαίνουν στην παραλία παίρνοντας μαζί, τους «αστρονομημένους» αυτούς καρπούς που φύλαγαν για ένα χρόνο στο εικονοστάσι, τους πετούν στη θάλασσα και βουτάνε στο νερό τους καινούργιους. Βρέχουν το πρόσωπό τους, μαζεύουν θαλασσινό νερό από σαράντα κύματα και βότσαλα από την ακρογιαλιά. Στον δρόμο για το σπίτι σταματούν στον «πλάτανο» και αγκαλιάζουν τον κορμό του για να πάρουν τα χρόνια του και την δύναμή του.
               
Στο σπίτι πια κρεμούν την καινούρια «Αρχιχρονιά» στο εικονοστάσι, σα σύμβολο αφθονίας για την καινούρια χρονιά. Ρίχνουν λίγα βότσαλα στα μπαούλα, να μην τρώνε οι ποντικοί τα ρούχα, βάζουν λίγα στις τσέπες τους «για το καλό», σκορπίζουν μερικά στην αυλή και ραντίζουν το σπίτι με θαλασσινό νερό για την γλωσσοφαγιά.
              
 II. Στην ΡΟΔΟ, την ημέρα αυτή κρεμούν στο μεσιά -το μεσαίο χοντρό δοκάρι, που βαστάζει τη στέγη- τη δική τους «Αρχιχρονιά»: ένα άσπρο σακουλάκι γεμάτο στάχυα και σιτάρι. Γύρω απ' αυτό δένουν μια αρμαθιά καρύδια, ένα κρεμμύδι, ένα σκόρδο, ένα κεχρί, καρπό βαμβακιού κι ένα τσαμπί σταφύλι. Αν δεν κάνουν την «Αρχιχρονιά», δεν αρχίζουν καμιά αγροτική εργασία. Την «Αρχιχρονιά» αυτή την ξεκρεμούν από το μεσιά την Πρωτοχρονιά το πρωί. Τα καρύδια και το τσαμπί που γίνεται σταφίδα το τρώνε, ενώ το σιτάρι, το σκόρδο και το κρεμμύδι τα φυλάγουν για να τα ρίξουν μέσα στο σπόρο, όταν θα αρχίσουν την σπορά. Το θεωρούν καλό ν' ανακατευτούν με τον σπόρο οι καρποί της «Αρχιχρονιάς».

III. Στην ΣΩΖΟΠΟΛΗ ΘΡΑΚΗΣ οι κάτοικοι, το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου, ραντίζουν ο καθένας με αγιασμό το σπίτι του, τα αμπέλια του και τα δίχτυα του, για να ευλογηθούν και να δώσουν πολλά σταφύλια και πολλά ψάρια αντίστοιχα.

               
Στο σχολείο
Ένας δάσκαλος στα Χάσια Κοζάνης, πριν αρκετά χρόνια, διηγείται τι συνέβαινε την πρώτη μέρα που άνοιγαν τα σχολεία:

«Στα σχολεία των χωριών τούτων, όταν ανοίξει το σχολείο, έρχονται οι μαθητές, φιλούν το χέρι του δασκάλου. Τους καταγράφει. Έπειτα αρχίζουν με τη σειρά και φέρνουν οι μαθητές μια πίτα, ένα ψωμί, κρασί.


tetradiosyntagon.blogspot.gr
 

Όταν όμως θα αλλάξουν τα βιβλία ή τις τάξεις, τότε ο κάθε μαθητής θα παρουσιάσει τα νέα βιβλία του στον δάσκαλο να τα ράψει και ο δάσκαλος τα ράφτει όλα τα βιβλία και τα φυλάγει επάνω στον πάγκο. Οι μαθητές φέρνουν τότε ένα δώρο στο δάσκαλο, μαντήλι ή τσουράπια ή κότα ή αρνί, ό,τι θέλει ο καθένας, στους δε μαθητές φέρνουν μύγδαλα ή καρύδια ή ζαχαρωτά. Όλοι φέρνουν, μικροί και μεγάλοι.
               
Τότε οι μαθητές σηκώνονται όρθιοι, έρχονται στην παράδοση και στρώνουν μια βελέντζα ή ένα παλτό καταγής. Σηκώνεται ο δάσκαλος, παίρνει το βιβλίο ενός μαθητή της Δευτέρας ή της Τρίτης κ.λ.π. τάξης στα χέρια και λέγει: «Να αξιώσετε τον μαθητή αυτόν στην Β΄ ή Γ΄ ή Δ΄ τάξη». Όλοι τότε οι μαθητές σηκώνουν εκείνον το μαθητή με την βελέντζα καθισμένον μέσα και τον σύρουν άνω-κάτω 3 φορές και φωνάζουν «άξιος!». Κατόπιν εκείνος φιλεί το χέρι του δασκάλου και παίρνει τα βιβλία. Ο δάσκαλος του εύχεται "Καλή Πρόοδο" και μοιράζει στα παιδιά ό,τι φρούτα έφερε ο μαθητής. Έτσι όλοι οι μαθητές αξιώνονται - όχι την ίδια μέρα, αλλά και τις άλλες.
Τέλος με την σειρά, φέρουν ο καθένας στον δάσκαλο το κανίσκι του με το ψωμί, πίτα, αυγά, κρασί, ρακή κ.ά.
»

 

ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ
               
«Τον Σεπτέμβρη τα σταφύλια, τον Οκτώβρη τα κουδούνια».
«Αν βρέξει ο τρυγητής, χαρά στον τυροκόμο».
«Τον τρυγητή τ' αμπελουργού, πάνε χαλάλι οι κόποι».
«Στον τρυγητή σιτάρι σπείρε και στο πανηγύρι σύρε».
«Του Σεπτέμβρη οι βροχές, πολλά καλά μας φέρνουν». 


 

Πηγή: http://www.tovoion.com/products/%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%89%CE%BC%CE%B1%
3A%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%BA%CE%B1%20%CF%84%CE%BF%CF%85%
20%CF%83%CE%B5%CF%80%CF%84%CE%B5%CE%BC%CE%B2%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%85/