..

Ο ΜΑΡΤΙΟΣ στην λαογραφία


πηγές:
1.http://oiax.blogspot.com/2007/03/blog-post.html
2.http://www.inout.gr/showthread.php?t=57497
3.
http://1grpe.pel.sch.gr/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=594&mode=thread&order=0&thold=0

 

Ο Μάρτιος είναι ο τρίτος μήνας του πολιτικού έτους. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του ρωμαϊκού θεού του πολέμου Mars (δηλαδή του Άρη). Η παλαιότερη ρωμαϊκή ονομασία του Μάρτη ήταν Primus, δηλαδή Πρώτος μήνας του δεκάμηνου ρωμαϊκού έτους. Γι’ αυτό η 1η Μαρτίου ονομαζόταν επίσης και Πάτριος πρωτοχρονιά και σχετιζόταν με την αρχή των πολεμικών επιχειρήσεων.
Αναφορικά με την αντιστοιχία του εν λόγω μήνα προς το αρχαίο αττικό ημερολόγιο, εν μέρει κάλυπτε τον Ελαφηβολιώνα, τον μήνα κατά τον οποίον γίνονταν οι μεγάλες θυσίες προς τιμήν της Ελαφηβόλου Αρτέμιδος.

Ο Μάρτιος για αρκετούς δεν ήταν ευχάριστος μήνας: ήταν κυρίως μήνας επιδημιών, γι' αυτό και πολλοί έκαναν διάφορες τελετές για να φυλάττουν την υγεία τους. Επίσης τον μήνα αυτό, ήταν “ο αποδιοπομπαίος τράγος”, που προσπαθούσαν να του φορτώσουν όλα τα κακά, τις αμαρτίες, τις δυστυχίες και στην συνέχεια, αφού τον έδερναν, τον έβγαζαν έξω από τα σύνορα του χωριού ή της πόλης, αποπέμποντάς τον. Αποπέμπω βέβαια σημαίνει αποτρέπω κακά, ξορκίζω.

Σύμφωνα με το Λευϊτικό της Παλαιάς Διαθήκης, κάθε επτά χρόνια έπεφτε ο κλήρος σʼ έναν τράγο να αφεθεί ελεύθερος από τον αρχιερέα αφενός και αφετέρου όλοι προσπαθούσαν να ξεφορτώσουν και να μεταφέρουν το βάρος των αμαρτιών όλου του λαού πάνω στο ζώο. Σήμερα είναι συχνό το φαινόμενο του αποδιοπομπαίου τράγου κυρίως στην πολιτική όπου ο καθένας προσπαθεί να φορτώσει σʼ αυτόν τα πάντα.

Ως τον 7ο αιώνα εξακολουθούσαν να γιορτάζουν την 1η Μαρτίου με πομπές, χορούς και δώρα. Παραδοσιακά υπολείμματα είναι τα «χελιδονίσματα». Τα έψαλαν τα παιδιά πηγαίνοντας από σπίτι σε σπίτι με ένα ξύλινο χελιδόνι στολισμένο, ενώ έδιναν στην νοικοκυρά φύλλα κισσού. Το τραγούδι είναι αναγγελτικό:


Ήρθε, ήρθε χελιδόνα,
ήρθε κι άλλη μεληδόνα.
Κάθησε και λάλησε
και γλυκά κελάηδησε:
Μάρτη, Μάρτη μου καλέ,
και Φλεβάρη φοβερέ,
κι αν φλεβίσεις κι αν τσικνίσεις,
καλοκαίρι θα μυρίσεις.
Κι αν χιονίσεις κι αν κακίσεις,
πάλιν άνοιξη θ’ ανθίσεις.
Θάλασσαν επέρασα και στεριάν δεν ξέχασα.
Κύματα κι αν έσχισα, έσπειρα, κονόμησα.
Έφυγα κι άφηκα σύκα και σταυρόν και θημωνίτσα.
Κι ήρθα τώρα, κι ήβρα φύτρα,
κι ήβρα χόρτα, σπαρτά, βλήτρα,
βλήτρα, βλήτρα, φύτρα, φύτρα.

Η επανάληψη των λέξεων είναι κάτι σαν ξόρκι για να προκαλέσουν τη βλάστηση.

Τον Μάρτιο ο ελληνικός λαός τον προσονόμασε Ανοιξιάτη (επειδή είναι ο πρώτος μήνας της Άνοιξης), Κλαψομάρτη, Γδάρτη και Πεντάγνωμο (για το ευμετάβλητο του καιρού), Βαγγελιώτη (λόγω της μεγάλης γιορτής του Ευαγγελισμού) και Φυτευτή (επειδή θεωρείται ο πιο κατάλληλος μήνας για το φύτεμα των δένδρων).

Οι μητέρες απ’ την πρωτομηνιά δένουν στα χέρια των παιδιών τους ένα βραχιόλι από πολύχρωμες κλωστές (συνήθως κόκκινη και άσπρη κλωστή στριμμένη) που το λένε μάρτη ή μαρτιάτικο, για να μην τα μαυρίσει ο ήλιος. Είναι μια μαγική προφύλαξη για την νέα εποχική περίοδο. Ο λαός λέει χαρακτηριστικά:

«Ο πό 'χει κόρη ακριβή τον Μάρτη Ήλιος μη τη δει».
«Ο ήλιος του Μαρτιού τρυπά το κέρατο βοδιού».
«Του Μάρτη ο ήλιος βάφει και πέντε μήνες δεν ξεβάφει».

Για το έθιμο του σειρητιού γράφει και ο Κωστής Παλαμάς:

Ρόδιζ’ η πρώτη του Μάρτη μέρα
και στο παιδάκι της η μητέρα
γελώντας πάει:
«Με μάρτη έρχομαι το λαιμό σου
να στεφανώσω σαν άγγελός σου
θα σε φυλάει.
Από χρυσάφι, προτού να φέξει,
με τι φροντίδα το έχω πλέξει.
Για το χρυσό μου!
Με κάθε χρώμα το έχω ντύσει
ουράνιο τόξο, που θα στολίσει
τον ουρανό μου!»

Με την αρχή της Άνοιξης εμφανίζονται και οι επιδημίες, αλλά και ένα σωρό ενοχλητικά ζώα και ζωύφια όπως ποντικοί, φίδια, ψύλλοι. Στο νοικοκυριό, λοιπόν, γίνονταν εποχικοί καθαρισμοί (τινάγματα ρούχων, σκουπίσματα) με επωδές:

«Όξω ψύλλοι και κοριοί, (τότε που ήταν πολλοί)
μέσα οι νοικοκυροί!»

Περπερούνα

Η Περπερούνα, με διάφορα άλλα ονόματα συγγενικά, είναι ένα έθιμο του κύκλου της Άνοιξης και αποβλέπει στην βροχή που είναι απαραίτητη για τα σπαρτά. Συνήθως, νέα κορίτσια στολισμένα με πράσινα φυλλώματα και λουλούδια περιέρχονταν στους δρόμους και τα σπίτια τραγουδώντας το ανάλογο τραγούδι - επίκληση για βροχή. Εικάζεται η πιθανότητα να έχει τις ρίζες του στα Ελευσίνια Μυστήρια. Ο Φωριέλ (Γάλλος ακαδημαϊκός, φιλόλογος και ιστορικός) το θεωρεί πανάρχαιο έθιμο.

Περπερούνα περπατεί,
περπατεί καμαρωτή
και τον Θιόν παρακαλεί
για να στείλει μια βροχή
μια βροχή καλή καλή
για ν’ ανθίσουν τα λιβάδια
να φυτρώσουν τα σιτάρια
να μεθύσουν τ’ αμπελάκια
να καρπίσουν σταφυλάκια.
Μπάρες μπάρες τα νερά
στα χωράφια τα ξερά
κάθε στάχυ ένα ταγάρι
κάθε κλήμα ένα πιθάρι.
Εις τους κάμπους μας χαρές
οι βραγιές τους νοτερές
τα κρασιά μας σαν νερό
τα γεννήματα σωρό
για να χαίροντ’ οι φτωχοί
βάνοντάς τα στο σακί
να βογγάει ο μυλωνάς
και να σκάζ’ ο αλευράς.

Το κατʼ εξοχήν περιεχόμενο του Μάρτη είναι ο άστατος καιρός. Γιʼ αυτό και τον είπαν πεντάγνωμο:

Ο Μάρτης ο πεντάγνωμος, εφτά φορές εχιόνισε· και πάλι το μετάνιωσε που δεν εξαναχιόνισε!

ή

“Μάρτης γδάρτης και κακός παλουκοκάφτης”.

Πεντάγνωμος λοιπόν και πεντάγδαρτος, αφού γδέρνει τις κουμπάνιες, τα αποθέματα των δημητριακών τα οποία φυλάγουν στις κοφίνες. Γιʼ αυτό τον λένε και “ξεροκοφινά ή τιναχτοκοφινά”. Ένας μήνας που δεν έχει μέτρο, τη μια κλαίει και την άλλη γελάει. Οι αγαπημένοι εύχονται η αγάπη τους να μην έχει έκβαση σαν τα διάφορα φυσικά φαινόμενα αυτού του μήνα:

“Να μην είνʼ η αγάπη μας σαν του Μαρτιού το χιόνι όπου το ρίχνει αποβραδύς κι ως το πουρνό το λιώνει”.

Η λαϊκή φαντασία αποδίδει την αστάθεια του καιρού που παρατηρείται, στον δύστροπο χαρακτήρα του Μαρτίου, τον οποίο και προσωποποιεί. Σύμφωνα με μια παράδοση, λοιπόν, ο μήνας Μάρτιος έχει δύο γυναίκες: μια πανέμορφη αλλά φτωχή, και μια κακάσχημη που όμως είναι πλούσια. Τα βράδια κοιμάται ανάμεσά τους. Όταν γυρίζει από την πλευρά της άσχημης, την βλέπει και από το κακό του κάνει μέρες βροχερές και χειμωνιάτικες. Όταν πάλι γυρίζει προς την όμορφη, κάνει ηλιόλουστες, ανοιξιάτικες μέρες.
Γι’ αυτό ο Μάρτης μια κλαίει και μια γελά.

Ακόμη, η παράδοση λέει ότι οι τελευταίες μέρες του Μάρτη ονομάζονται «μέρες της γριάς» ή «γριές» επειδή πιστεύεται πως αυτές τις μέρες τις έκλεψε από τον Φεβρουάριο για να τιμωρήσει μια γριά η οποία μίλησε περιφρονητικά γι’ αυτόν.
Η γριά, δήθεν, παρ' όλες τις παλαβομάρες του Μάρτη, κατάφερε να διασώσει το νεογέννητο αρνάκι της και στο τέλος του μήνα σίγουρη για τον θρίαμβό της και για την επερχόμενη καλοκαιρία, τού είπε με αυθάδεια: «Πριτς, Μάρτη μου, γλύτωσα τ’ αρνάκι μου». Τότε κι αυτός βάλθηκε να την τιμωρήσει και τράβηξε την κακοκαιρία του για να παγώσει η γριά και το αρνάκι.

Ο Μάρτης, αν και είναι ο πρώτος μήνας της Άνοιξης, θεωρείται ένας από τους πιο κρύους μήνες, αφού στα ορεινά μέρη το χιόνι πέφτει πυκνό. Η παρακάτω γαμήλια ευχή του γάμου επιβεβαιώνει όλα αυτά:

“Όπως το Μάρτη τα βουνά ασπρίζουν απʼ τα χιόνια, έτσι νʼ ασπρίσουν τα μαλλιά της νύφης απʼ τα χρόνια”.

Άλλη γιορτή του μήνα είναι των Αγίων Σαράντα Μαρτύρων που γιορτάζεται στις 9 Μαρτίου. Στη Μυτιλήνη αυτή την ημέρα το έχουν για καλό παρατήρημα να φυτεύουν βασιλικό. Ανάλογο είναι και το δίστιχο που ακολουθεί:

“Βασιλικό εφύτεψα με τα σαράντα φύλλα, σαράντα σʼ αγαπήσανε, μα πάλι εγώ σε πήρα”.

Το περιεχόμενο του Μάρτη έχει επίσης σχέση με την γεωργία. Οι ανοιξιάτικες βροχές είναι απαραίτητες για την καλοχρονιά - καλοχρονιά σημαίνει να έχουν πλούσια σοδειά. Λένε:

Αν βρέξει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, να δεις το κοντοκρίθαρο πως στρίβει το μουστάκι.

ή:

Αν κάνει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, χαρά σʼ εκείνον το ζευγά πό ʼχει πολλά σπαρμένα.

Άλλες παροιμίες για τον Μάρτη:

1. Κάλλιο Μάρτη στη δουλειά, παρά στα προσηλιακά.
2. Δε λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή.
3. Ο Μάρτης καίει και τα παλούκια.
4. Μάρτης έβρεχε, θεριστής εχαίρονταν.
5. Το Μάρτη στον ήλιο μην κοιμηθείς.
6. Μάρτης άβροχος, μούστος άμετρος.
7. Το Μάρτη , φύλα τ' άχερα, μη χάσεις το ζευγάρι.
8. Μάρτη, Μάρτη σ' έβγαλα
(ένα μικρό κομμάτι από τον μύθο για την γριά που νόμισε πως ξεγέλασε τον Μάρτη με το κρύο, αλλά αυτός ξαναγύρισε).