..

Ο Μάιος στην λαογραφία


πηγές:
1.http://oiax.blogspot.com/2008/05/blog-post.html
2.http://www.inout.gr/printthread.php?t=61749
3.http://users.sch.gr/vaxtsavanis/page5.html
4.http://el.wikipedia.org

 

Ο Μάιος είναι ο πέμπτος μήνας του Γρηγοριανού (Νέου) Ημερολογίου.

Η λατινική ονομασία του μήνα είναι Maius και οφείλεται κατά πάσα πιθανότητα στο γεγονός ότι ήταν αφιερωμένος από τους Ρωμαίους στους προγόνους τους, τους majores. Το πιο πιθανό είναι πως πήρε το όνομά του από την Μαία -λατ. Maia- κόρη του Άτλαντα και μητέρα του Ερμή.

Ο μήνας Μάιος αντιστοιχεί στον αρχαίο ελληνικό αττικό μήνα Θαργηλιώνα, κατά τον οποίον τελούνταν τα Θαργήλια προς τιμήν κυρίως του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Τα Θαργήλια ήταν γιορτή με ευετηριακό (δηλ. σχετικό με την καρποφορία) και καθαρτικό χαρακτήρα.

Για τον Μάιο υπάρχουν τα ακόλουθα προσωνύμια: Τριανταφυλλάς (για τα πολλά τριαντάφυλλα), Καλομηνάς, Λούλουδος, Πράσινος, Κερασάρης (επειδή ωριμάζουν τα κεράσια στα χαμηλότερα μέρη), Πεντοδείλινος (για τα πολλά γεύματα του μια και η μέρα είναι μεγάλη), αλλά συγχρόνως και καταραμένος.
«Στον καταραμένο τόπο μήνα Μάη βρέχει» λέγανε, επειδή οι μαγιάτικες βροχές για τη γεωργία αυτήν την εποχή είναι σχεδόν καταστροφή.

Τον Μάιο οι αρχαίοι Ρωμαίοι τελούσαν δύο μεγάλες γιορτές προς τιμήν των νεκρών: τα Λεμούρια και τα Ροζάλια. Τα Ροζάλια πήραν το όνομά τους από τα τριαντάφυλλα (λατ. rosa), επειδή την μέρα της γιορτής συνήθιζαν να στολίζουν τους τάφους των προγόνων τους με τριαντάφυλλα. Η συνήθεια διατηρήθηκε και στο Βυζάντιο και λεγόταν Ροδισμός. Στο ελληνικό λαϊκό εορτολόγιο τα Ροζάλια έχουν γίνει Ρουσάλια και είναι επίσης γιορτή των νεκρών. Το Σάββατο της Πεντηκοστής (Μέγα Ψυχοσάββατο) λέγεται "του Ρουσαλιού το Σάββατο".

Παρετυμολογικά, ο λαός μας θεωρεί αυτό τον μήνα μαγεμένο με διάφορα μάγια και ψάχνει ευκαιρία να μην κάνει τίποτα, αφού πιστεύει πως θα του βγει σε κακό.
Και αυτό, κατά τον σοφό λαό μας, έχει την εξήγησή του. Το Σάββατο της Πεντηκοστής (μεγάλο Ψυχοσάββατο) είναι ημέρα αποφράδα, δηλαδή όχι καλή. Πανελλήνια, πιστεύουν πως αυτό το Σάββατο οι ψυχές πηγαίνουν η κάθε μια στον τόπο της. Διότι, από την Ανάσταση ως την Πεντηκοστή, είναι ελεύθερες να τριγυρνούν στον Απάνω Κόσμο.

Όπως λένε στην Αίγινα, την χάρη αυτή την απέκτησαν οι ψυχές με την μεσιτεία της Παναγίας, η οποία, όταν πέθανε, έκανε ένα ταξίδι στην Κόλαση, είδε τα βάσανα που τραβούν οι κολασμένοι και τόσο πολύ λυπήθηκε ώστε παρακάλεσε τον γιό της να χαρίσει στις κολασμένες ψυχές πενήντα μέρες τον χρόνο, από την Ανάσταση ως την Πεντηκοστή και να τις αφήσει νʼ ανεβαίνουν τότε στην γη, ανάμεσα στους ζωντανούς.

Ο φόβος των νεκρών είναι τον Μάη, ένα έντονο συναίσθημα που έχει δημιουργήσει και μια σειρά από απαγορεύσεις. Πρώτη και κύρια είναι η απαγόρευση να γίνονται γάμοι τον Μάη.

Όλες οι μέρες που συνδέονται με τους νεκρούς, είναι αποφράδες, κακές. Ο Μάης είναι ολόκληρος αφιερωμένος στους νεκρούς, γιʼ αυτό και στην διάρκειά του δεν πρέπει κανείς τίποτα, ούτε νʼ αρχίζει κάποια δουλειά.

Μια άλλη αποφράδα μέρα που συγκεντρώνει επίσης την κακή δύναμη του Μάη, είναι η 3η Μαΐου, της Αγίας Μαύρας, όπου δεν κάνουν δουλειές για διάφορους λόγους και για να μην γεμίσει το σπίτι μαύρες (μαύρες λένε στην Κύπρο τις κατσαρίδες που βγαίνουν αυτήν την εποχή). Στην παλιά Αθήνα, στην γιορτή της Αγίας Μαύρας οι νοικοκυρές δεν έπιαναν βελόνα, για να μην βγάλουν σπυριά, που τα έλεγαν επίσης μαύρες. Στην Αιτωλία, πάλι της Αγίας Μαύρας, δεν καταπιάνονται με δουλειές. Ιδίως δεν σπέρνουν όψιμα, διότι ο σπόρος δεν φυτρώνει. Και στην Ήπειρο, της Αγίας Μαύρας πάλι, δεν κάνουν χωράφι για να μην πάθουν ζημιά.

Άλλη μέρα του Μάη όπου εντοπίζεται το κακό και θεωρείται αποφράδα είναι η 8η του μήνα που είναι η μνήμη του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Τον Αγ. Ιωάννη τον Θεολόγο σε πολλά μέρη τον αποκαλούν Βροχάρη ή Χαλαζά επειδή παίρνει κατά κάποιο τρόπο πάνω του την ευθύνη για τον κίνδυνο της καταστροφής των σπαρτών, που είναι σχεδόν πια ώριμα για τον θερισμό. Μαζί του μοιράζεται την ευθύνη και ο Αγ. Χριστόφορος (9 Μαΐου). Γι’ αυτό και στην Ήπειρο έλεγαν «αϊ-Γιάννης το πήζει (το χαλάζι) κι ο αϊ-Χριστόφορος το ρίχνει».

Πέρα από τις δεισιδαιμονίες, όμως, ο Μάιος είναι ο μήνας των λουλουδιών και της βλάστησης, με δοξασίες και έθιμα διαχρονικού χαρακτήρα», όπως το παραδοσιακό έθιμο με το πρωτομαγιάτικο στεφάνι το οποίο στολίζει την πόρτα του σπιτιού μέχρι τις 24 Ιουνίου οπότε καίγεται στις φωτιές του Αϊ-Γιάννη.

Η 1η Μαΐου έχει χαρακτηρισθεί, σχεδόν παγκόσμια, ημέρα αργίας. Ταυτόχρονα, όμως, είναι και ημέρα απεργίας για τους εργαζομένους στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, αφού είναι συνδεδεμένη με το εργατικό κίνημα, από το 1886, όταν έγιναν οι μεγάλες διαδηλώσεις στο Σικάγο με αίτημα τα "τρία οχτάρια": οκτώ ώρες εργασίας, οκτώ ψυχαγωγία και οκτώ ξεκούραση. Στην χώρα μας, η απεργία των καπνεργατών του 1936 στη Θεσσαλονίκη βάφτηκε με αίμα, που καταγράφηκε στις εφημερίδες της επόμενης ημέρας, με μια χαρακτηριστική φωτογραφία η οποία έδειχνε μια μάνα να οδύρεται πάνω από το σκοτωμένο της παιδί. Η φωτογραφία εκείνη ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον «Επιτάφιο»: «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες/μέρα Μαγιού σε χάνω…».
 

ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΜΑΗ

ΚΟΥΚΚΟΥΜΑΣ (Σύμη, 2 Μαΐου)

Στα πολύ παλιά χρόνια ο κουκκουμάς γινόταν σ' όλες τις γειτονιές, για να δουν οι κοπέλες (οι κόρες όπως τις αποκαλούν εκεί) αυτόν που θα παντρευτούν. Αποβραδίς (1 Μαΐου), μια κοπέλα που ζούσαν οι γονείς της έπαιρνε το «αμίλητο νερό» από 7 σπίτια, σ' ένα δοχείο, που λεγόταν κουκκουμάρι, (απαραίτητο ήταν και στα 7 σπίτια, την νοικοκυρά να την έλεγαν Ειρήνη). Έριχναν ύστερα όλες οι κοπέλες, στο κουκκουμάρι με το «αμίλητο νερό», τα δαχτυλίδια τους, το σκέπαζαν με κόκκινο πανί, το έδεναν με κόκκινη κορδέλα, έβαζαν από πάνω ένα κλειδί και έβγαζαν το κουκκουμάρι στο δώμα για να το δουν τ' άστρα.

Την επόμενη, μετά τη θεία λειτουργία, οι κοπέλες ετοίμαζαν φαγητά και γλυκά, καθώς και μια πίτα, με μπόλικο αλάτι και «αμίλητο νερό».
Μετά το φαγητό έβαζαν στη μέση ένα μεγάλο ταψί και μέσα σ' αυτό έβαζαν το κουκκουμάρι. Αφού το ξεσκέπαζαν και του έβαζαν βασιλικό και άλλα μυρωδικά φυτά, έπαιρναν όλες θέση γύρω του κι άρχιζαν να τραγουδούν, χτυπώντας τα χέρια τους στο σινί (στρογγυλό χάλκινο ταψί):

"Να βγάλουμε τον κουκκουμά, να 'βγει η χαριτωμένη

να 'βγει της Παναγιάς ο γιος και της κυράς η κόρη.

Να βγάλουμε τον κουκκουμά.

Στη μια του Μα, στις δυο του Μα, τον κουκκουμά να βγάλω

κι αν είναι καλορίζικος, 'τόν π' αγαπώ, θα πάρω.

Αϊ Θανάση αφέντη μου έβγα απ' το θρανί σου

να δεις χαρές που γίνονται έξω απ' το πλατύ σου.

Να βγάλουμε τον κουκκουμά.

Γύρω τριγύρω στο σινί, πέρδικες πλουμισμένες

και του καιρού χαρούμενες και καλοπαντρεμένες…"

Το τραγούδι κρατούσε πολλή ώρα. Έπειτα έβγαζαν τον βασιλικό κι ένα ανήλικο κορίτσι έπαιρνε ένα-ένα τα δαχτυλίδια από το κουκκουμάρι, λέγοντας ταυτόχρονα ένα ανδρικό όνομα.
Στην συνέχεια έτρωγαν την αλμυρή πίτα κι άρχιζαν τον χορό, με συνοδεία λύρας και λαγούτου.

"Κορίτσια τραγουδήστε και ρίξτε ένα γρόσι

να κάνουμε του λυριστή μαλαματένια στρώση…"

Το βράδυ οι κοπέλες, μετά τον πολύ χορό και την αλμυρή πίτα, ήταν σίγουρο ότι θα δίψαγαν και πιθανόν να έβλεπαν στον ύπνο τους ότι πήγαν σε κάποιο σπίτι να πιουν νερό. Αν το σπίτι, που στ' όνειρό της έβλεπε η κάθε κοπέλα, είχε γιο ανύπαντρο με το όνομα που της είχαν φωνάξει βγάζοντας το δαχτυλίδι της από το κουκκουμάρι, θεωρείτο «σίγουρο» πως αυτόν θα έπαιρνε για άντρα της.

ΤΑ ΑΝΑΣΤΕΝΑΡΙΑ

Πολυσυζητημένο έθιμο, που τελείται με μεγάλη δημοσιότητα, κατά το τριήμερο 21-23 Μάη, προς τιμήν των αγίων Κων/νου & Ελένης. Αποτελούν μία από τις πιο χαρακτηριστικές και ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις της λαϊκής λατρείας με μορφή δρώμενου.
Παλαιότερα γινόταν σε μια μικρή περιοχή της επαρχίας Σωζοαγαθουπόλεως της Β.Α. Θράκης. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923, βάσει της συνθήκης της Λοζάννης, το έθιμο μεταφυτεύθηκε και ρίζωσε στην Μακεδονία.

Στο τελετουργικό μέρος τους περιλαμβάνονται εκστατικοί χοροί, πομπικές περιφορές εικονισμάτων, αρχαιότροπη θυσία ζώου, χρήση αγιάσματος και εντυπωσιακή πυροβασία (περπάτημα πάνω σε αναμμένα κάρβουνα) των τελεστών Αναστενάρηδων, από την οποία κυρίως  είναι γνωστό το δρώμενο. Τα όργανα, λύρα και νταούλι, παίζουν σ' όλες τις φάσεις της τελετουργίας, στην διάρκεια της οποίας ακούγονται και ειδικά τραγούδια.
Είναι ένα από τα γνωστότερα έθιμα του Ν. Σερρών, που έγινε αντικείμενο έρευνας και μελέτης τόσο των Ελλήνων, όσο και των ξένων ερευνητών.

Τα αναστενάρια, μεταφυτευμένα από τους πρόσφυγες της Ανατολικής Θράκης στην Βόρεια Ελλάδα, τελούνται σε τέσσερα σημεία της χώρας, όπου είναι εγκατεστημένοι οι αναστενάρηδες. Τα μέρη αυτά είναι ο Λαγκαδάς, η Μελίκη Βέροιας, η Μαυρολεύκη  Δράμας και η Αγία Ελένη Σερρών. 

Το έθιμο αυτό έχει την αρχή του στην αρχαιότητα, και οπωσδήποτε αποτελεί συνέχεια λατρευτικών τελετών, προς τιμήν του θεού Διονύσου. Αυτό προκύπτει από την ομοιότητα των εθίμων που γίνονταν τότε, αλλά και εξακολουθούν να γίνονται και τώρα, όπως η θυσία του ταύρου, η χρησιμοποίηση του ιαματικού νερού, των αγιασμάτων, ο χορός, τα όργανα, η φωτιά. 

Οι αναστενάρηδες, έχουν ως ανώτατο αρχηγό τους το "αναστενάρικο εικόνισμα του Αγίου" και ανώτατο ιεράρχη τους, τον Αρχιαναστενάρη.
Οι εικόνες που κουβαλούν οι αναστενάρηδες μαζί τους, είναι οι λεγόμενες "χάρες", που παριστάνουν το ιερό ζεύγος των Αγίων και οι οποίες τους δίνουν την ικανότητα να βαδίζουν στη φωτιά. 
             

«ΖΑΦΕΙΡΗΣ» (Ζαγόρι Ηπείρου)

Ένα παιχνίδι που βρισκόταν στο μεταίχμιο με την μαγεία. Το έπαιζαν τα κορίτσια την Πρωτομαγιά, αλλά κι όλες τις Κυριακές του Μάη. Ένα παιδί προσποιείτο ότι πέθανε και τότε τα κορίτσια το στόλιζαν με άνθη και πράσινα κλαδιά, μοιρολογώντας το. Ξαφνικά όμως ο «Ζαφείρης» σηκωνόταν και το παιχνίδι συνεχιζόταν πάνω στα καταπράσινα χωράφια. Τον «Ζαφείρη» τον παριστούσαν επίσης με μια κούκλα, ένα σταυρόσχημο ξύλινο σκελετό, ντυμένο με πολύχρωμα ρούχα. Πίστευαν ότι μ' αυτό το παιχνίδι «πρόκοβαν τα χωράφια».

«ΦΟΥΣΚΟΔΕΝΤΡΙ» (Καστανιά Στυμφαλίας)

Όμοιο παιχνίδι με τον «Ζαφείρη».

«ΟΙ ΜΑΗΔΕΣ ΤΟΥ ΠΗΛΙΟΥ»

Δρώμενο, κατά το οποίο περιφέρουν έναν νέο, το Μαγιόπουλο, στολισμένο με λουλούδια και φύλλα, συνοδευόμενο από προσωπιδοφόρους, στους δρόμους των χωριών και κάνουν αναπαράσταση γάμου, θανάτου του γαμπρού και ανάστασής του, με μαγιάτικα τραγούδια.